Kliknij aby zamknąć
powiększenie

 


Wpływ środków zapobiegawczych na zdrowie jamy ustnej młodzieży w wieku 14-16 lat

 

J. Einwag1,  R. Henkel2, B. Dohler3

 

Auswirkungen präventiver Maßnahmen auf die Zahngesundheit 14-
-bis 16-jähriger Jugendslicher

 

1Zahnmedizinisches Fortbildungszentrum Stuttgart, Herdweg 50, D-70174 Stuttgart
2Arbeitsgemeinschaft Jugendzahnpflege im Stadt- und Landkreis Karlsruhe, Benzstrasße 3, D-76185 Karlsruhe
3Universität Heidelberg, Institut für Immunologie, Im Neuenheimer Feld 305, D-69120 Heidelber

 

© Copyright by Oralprophylaxe & Kinderzahnheilkunde, 2006, Juni, 28, 68-75
© Copyright for the Polish edition by P&G
Wszystkie prawa zastrzeżone

 

Streszczenie
Badanie kliniczne metodą podwójnej ślepej próby przeprowadzono wśród młodzieży w wieku od 14 do 16 lat w Karlsruhe (Niemcy). Zbadano wpływ płci, statusu społecznego, różnych past do zębów, szczotkowania nadzorowanego (nienadzorowanego), a także dodatkowych wskazówek dotyczących higieny jamy ustnej na powstawanie płytki nazębnej i stopień zapalenia dziąseł. Po sześciu tygodniach (trzech tygodniach szczotkowania nadzorowanego i trzech tygodniach nienadzorowanego) średnia wartość wskaźnika Quigleya i Heina (QHI) zdecydowanie (p < 0,0001) się zmniejszyła: z 33,3 % do 25,0 %. Interesujące jest, że zmianę tę można było zaobserwować już po trzech tygodniach. Z drugiej strony średnia wartość wskaźnika krwawienia z brodawek dziąsłowych (PBI) uległa poprawie, zmniejszając się z wartości 25,0% do 14,6% po trzech tygodniach (p < 0,0001), a ostatecznie do 11,4% po sześciu tygodniach (p < 0,019). Istnieją zdecydowane różnice charakterystyczne dla płci. Wśród nastolatek wartości wyjściowe były zasadniczo lepsze i uległy dalszej poprawie w trakcie badania. Wśród nastolatków zdecydowanie lepsze wartości wskaźnika QHI wystąpiły jedynie w ciągu pierwszych 3 tygodni. Z drugiej strony wartość wskaźnika QHI zmniejszała się wśród nastolatek nawet na etapie szczotkowania nienadzorowanego (p = 0,016). Poprawę PBI zaobserwowano jedynie w ciągu pierwszych 3 tygodni. Istnieją znacznee różnice dotyczące stosowanej pasty do zębów (Blend-a-med Complete Plus; Elmex; Odol med3). W czasie całego badania pasta Blend-a-med Complete Plus przyniosła najlepsze wartości QHI (p = 0,0039) i PBI (p = 0,0256). Nie ustalono wpływu typu szkoły (gimnazjum - szkoła średnia). Nie wykazano również, by dodatkowe wskazówki dotyczące higieny jamy ustnej wpływały pozytywnie na tę poprawę. Także status społeczny i zakres wskazówek higienicznych dotyczących wybranych w tej grupie środków zapobiegawczych miały mniejszy wpływ niż płeć, marka pasty do zębów i szczotkowanie nadzorowane!

 

Hasła indeksowe: badanie porównawcze metodą podwójnej ślepej próby, skuteczność, płeć, pasty do zębów, status społeczny, zakres edukacji dotyczącej higieny jamy ustnej

 

Adres korespondencyjny: 
Prof. Dr Johannes Einwag
Zahnmedizinisches Fortbildungszentrum Stuttgart, Herdweg 50, 70174 Stuttgart
tel.: 49 7 11 /2 27 16 16, faks: + 49 7 11 /2 27 16 41
e-mail: j.einwag@zfz-stuttgart.de

 

W badaniu klinicznym metodą podwójnej ślepej próby badano wpływ określonych czynników (szczotkowanie nadzorowane vs nienadzorowane, płeć, pasta do zębów, typ szkoły, zakres instrukcji dotyczących higieny jamy ustnej) na powstawanie płytki nazębnej i stopień zapalenia dziąseł u młodzieży w wieku 14-16 lat z Karlsruhe (Niemcy). W ciągu sześciu tygodni (trzy tygodnie szczotkowania nadzorowanego, następnie trzy tygodnie szczotkowania nienadzorowanego) średnia wartość wskaźnika Quigleya i Heina (QHI) wykazała znaczący spadek: z 33,3% do 25,0% (p < 0,0001). Poprawa ta uwidoczniła się już po trzech tygodniach. Z drugiej strony poprawił się średni wskaźnik PBI, określający krwawienie z brodawek dziąsłowych, zmniejszając się z 25,0% do 14,6% po trzech tygodniach, by spaść ostatecznie do 11,4% po sześciu tygodniach (p = 0,019).  Zarysowały się zdecydowane różnice w zależności od płci. Początkowo zasadniczo lepszy stan można było stwierdzić wśród nastolatek. U uczestników badania płci męskiej poprawa wskaźnika QHI wystąpiła jedynie na etapie nadzorowanym badania, podczas gdy u uczestniczek także na etapie nienadzorowanym (p = 0,016). W odniesieniu do PBI różnice charakterystyczne dla płci można było dostrzec jedynie w pierwszych trzech tygodniach badania. Ponadto zdecydowane różnice uwidoczniły się w odniesieniu do stosowanej pasty. W ciągu sześciu tygodni badania pasta Blend-a-med Complete Plus wykazała największy wpływ na wartość QHI (p = 0,0039) i PBI (p = 0,0256) w porównaniu z pastami Elmex i Odol med3. Nie stwierdzono szczególnego wpływu typu szkoły, do której uczęszczali uczestnicy, niezależnie od tego, czy była to szkoła średnia, czy też gimnazjum, ani też wpływu dodatkowych wskazówek dotyczących zdrowia jamy ustnej na uzyskanie lepszych wyników naszych badań. Na koniec należy powiedzieć, iż płeć, pasta do zębów oraz nadzorowanie szczotkowania w szkole miały bardziej zdecydowany wpływ na obniżenie wartości wskaźników niż typ szkoły czy też zakres wskazówek dotyczących higieny udzielonych grupom.

 

„Powodzenie profilaktyki grupowej jest zachęcające. Celem na kolejne 20 lat musi być jej zapewnienie (kontynuacja wysiłków w przedszkolach i szkołach), opracowanie specjalnych środków dla grup docelowych wysokiego ryzyka oraz rozbudzenie świadomości i kompetencji we wszystkich grupach populacji w celu zachowania przez nich zdrowia jamy ustnej” (1). Oczywiście młodzież z wykształceniem podstawowym należy do szczególnie zagrożonych grup docelowych (przynajmniej w Niemczech), choć doświadczyła ona największej poprawy zdrowia jamy ustnej w ciągu ostatnich dziesięcioleci (2). Nie jest jednak jasne, jakie pojedyncze działanie lub grupa działań stanowią najskuteczniejszy środek interwencji i w której grupie wiekowej (3). Ostatnie publikacje wręcz negują pozytywne skutki dotychczas wypracowanych i cenionych strategii (4, 5, 6). Niniejsze badanie dotyczące profilaktyki grupowej, przeprowadzone wśród nastolatków ze szkół w Karlsruhe (Niemcy), ma na celu dokonanie oceny, czy i w jakim stopniu różne środki zapobiegawcze i czynniki (nadzorowane vs nienadzorowane szczotkowanie zębów, płeć, typ szkoły, stopień motywacji i zakres wskazówek, różne pasty do zębów) mają wpływ na powstawanie płytki nazębnej (wskaźnik QHI) oraz zapalenie dziąseł (wskaźnik PBI).

 

Materiały i metody


Komisja etyczna
Niniejsze badanie zatwierdziła komisja etyczna Uniwersytetu w Bonn (084/
/02) jako element badania „Wpływ środków higieny jamy ustnej po przekazaniu profesjonalnych wskazówek o różnym zakresie w oddzielnych grupach wiekowych”, prowadzonego przez Abteilung fur Zahnarztliche Propadeutik/Experimentelle Zahnheilkunde am Zentrum fur Zahn-, Mund- und Kieferheilkunde der Universität Bonn, Zahnmedizinisches Fortbildungszentrum Stuttgart oraz Arbeitsgemeinschaft fur Jugendzahnpflege im Kreis Karlsruhe.

 

Osoby badane

 

TABELA I. Liczebność różnych grup uczestników badań

Grupa

Liczba uczniów

ogółem

Badanie

U1

U2

U3

A

30

29

29

30

B

21

19

18

17

C

25

22

22

23

D

35

31

33

32

E

35

32

30

31

U1 - badanie wstępne, U2 -  badanie przejściowe, U3 -  badanie końcowe;


W badaniu uczestniczyło 146 uczniów w wieku od 14 do 16 lat z trzech szkół średnich (klasy 8a i 8b) oraz gimnazjum (klasa 8c) z Karlsruhe (tab. I). Dwóch uczniów, których rodzice nie wyrazili zgody na ich udział, oraz dwóch innych, którzy nie przedłożyli formularza zgody rodziców, wyłączono z badania. Uczniowie ze stałymi aparatami ortodontycznymi, jak również ci, których uzębienie stałe nie było jeszcze wykształcone, również zostali wykluczeni z badania. Wszyscy pozostali uczniowie, obecni na wszystkich badaniach i szkoleniach (grupy a i b) zostali ujęci w ocenie. Każda osoba badana została poinformowana, że zostanie poddana trzykrotnemu badaniu: badaniu wstępnemu (punkt odniesienia) oraz badaniom po upływie trzech tygodni i po sześciu tygodniach. Uczniów nie poinformowano jednak o dokładnych terminach badań, aby nie zafałszować wyników „nadmiernym szczotkowaniem” w ciągu dnia czy też unikaniem badań. Do pewnego zmniejszenia się liczby ocenianych uczestników doszło również z powodu chorób. Ostatecznie zdołano uzyskać dane dotyczące 133 uczestników badania wstępnego - stanowiącego punkt odniesienia (U1), 132 uczestników badań przejściowych (U2) i 133 badań końcowych (U3), młodzieży w wieku 14-16 lat (tab. I). Strukturę badania zaakceptowaną przez komisję etyczną (odpowiednik poziomu dowodów lla, tj. kontrolowanego badania bez randomizacji) przedstawiono w tabeli II.

 

TABELA II. Struktura badania

Grupa a - gimnazjum

U1 - 3 tygodnie nadz., U2 - trzy tygodnie bez nadz., U3 - p 3 + i

Grupa b - szkoła średnia

U1 - 3 tygodnie nadz., U2 - trzy tygodnie bez nadz., U3 - p 3 + i

Grupa c - szkoła średnia

U1 - 3 tygodnie nadz.,U2 - trzy tygodnie bez nadz., U3 - p 3

Grupa d - szkoła średnia

U1 - 3 tygodnie nadz., U2 - trzy tygodnie bez nadz., U3 - p 2

Grupa e - szkoła średnia

U1 - 3 tygodnie nadz., U2 - trzy tygodnie bez nadz., U3 - p 1

U1 - badanie wstępne, U2 -  badanie przejściowe, U3 -  badanie końcowe;
nadz. - profesjonalnie nadzorowana higiena jamy ustnej;
bez nadz. - nienadzorowana higiena jamy ustnej;
p 1, 2 i 3 - używana pasta do zębów 1, 2, 3;
i - wskazówki dotyczące higieny jamy ustnej

 

Wpływ rozwarstwienia społecznego badano na podstawie danych pochodzących z grup a i b. Wpływ bardziej lub mniej intensywnego szkolenia teoretycznego sprawdzano na danych pochodzących z grup b i c. Dane pochodzące z grup c, d, e wykorzystano do badania wpływu płci i różnych past do zębów (brak nadzoru vs nadzór).

 

Badania
Badania przeprowadzili trzej specjalnie przygotowani  naukowcy. Obiektywność badających ustalono za pomocą analizy rzetelności skali (współczynnik alfa Cronbacha). Współczynniki rzetelności skali wynosiły 0,99 (95% przedziału ufności: 0,95-1,00) dla wartości wskaźnika PBI oraz 0,93 (0,70-0,99) dla wartości QHI. Im wyższe są wartości, tym większa zgodność badających. Wartości wskaźnika alfa Cronbacha (7) powinny wynosić co najmniej 0,8, dlatego w tym wypadku można przyjąć bardzo dużą zgodność badających. Wszystkie badania w różnych szkołach odbywały się o tej samej porze dnia. Na klasę przypadały dwa zespoły badawcze (jeden badający i jeden dokumentujący). Uczniów wzywano grupami z klas i przypisywano do kolejnego wolnego badającego.
Stopniowane PBI i QHI na zębach poddanych wybarwieniu badano za pomocą lusterka, sondy, światła słonecznego i ogniskowanej lampki czołowej. Po przeprowadzeniu badania podstawowego i udzieleniu instrukcji każdy nastolatek otrzymał dwa zestawy składające się z pasty do zębów i szczoteczki do zębów, po jednym do użytku domowego i szkolnego. W czasie pierwszych trzech tygodni uczniowie, zamiast szczotkować zęby w domu, czynili to podczas pierwszej lekcji w szkole pod nadzorem nauczyciela. Jedynie w sytuacji, gdy pierwszą lekcją było wychowanie fizyczne lub religia, szczotkowanie przekładano na lekcję drugą. Aby uniknąć lub nie uwzględniać przekłamania danych, np. ze względu na nieobecności (choroba etc.), nauczyciele byli zobowiązani do udokumentowania takich dni każdego ucznia. W czasie pierwszych trzech tygodni uczniowie szczotkowali zęby w domu jedynie wieczorem. Trzy tygodnie później przeprowadzono badanie przejściowe. Ponownie każdy uczeń otrzymał zestaw (patrz wyżej) wraz z zaleceniem, by szczotkował zęby w domu rano i wieczorem. Pod koniec okresu badania tubki pasty zebrano i zmierzono zużycie pasty, ważąc tubkę. Badanie końcowe przeprowadzono po upływie sześciu tygodni.
 
Działania edukacyjne
We wszystkich klasach nastoletnia młodzież  otrzymała standardowe instrukcje dotyczące szczotkowania zębów. Grupa a (gimnazjum) i grupa b (jedna z dwóch klas szkoły średniej) wzięły udział w jednej dodatkowej lekcji teoretycznej w drugim lub trzecim tygodniu badania. Głównymi tematami drugiego tygodnia były „Powstawanie próchnicy i zapalenia dziąseł” oraz „Znaczenie higieny jamy ustnej”. W trzecim tygodniu ekspert wygłosił wykład „Podstawy zdrowego odżywiania się w odniesieniu do zębów” oraz „Znaczenie fluorków dla zdrowia jamy ustnej”.
 
Interpretacja
Wyniki zobrazowano graficznie na histogramach przedstawiających częstotliwości bezwzględne na przedział oraz wykresach ukazujących wartości średnie, przedziały międzykwartylowe, odstępstwa i wartości skrajne. Test Kołmogorowa-
-Smirnowa, badający rozkład typowy, wykazał, iż co najmniej podczas jednego badania wystąpiły znaczące różnice w porównaniu z rozkładem typowym. Dlatego zastosowano wyłącznie procedury nierozkładowe. Różnice między terminami badań zbadano, wykorzystując test Wilcoxona. Aby móc porównać grupy do zmian indywidualnych, zastosowano test Manna-Whitneya. Wartości p niższe od 0,05 uznawano za znaczące. Wszystkie analizy statystyczne prowadzono z wykorzystaniem programu SPSS, wersja 11.5.
 
Wyniki

 

Ryc. 1. Histogramy łącznych wskaźników płytki nazębnej (wskaźnik Quigleya i Heina) w odniesieniu do różnych czasów (U1-U3).

Ryc. 2. Histogramy łącznych wskaźników krwawienia (wskaźnik PBI krwawienia z brodawek dziąsłowych) w odniesieniu do różnych czasów (U1-U3).


Na rycinach 1 i 2 przedstawiono zmiany obu wskaźników: wskaźnika Quigleya i Heina (QHI) oraz wskaźnika krwawienia z brodawek dziąsłowych (PBI) dla grup c, d, e w czasie badania. Rycina 1 wyraźnie ukazuje poprawę wartości bezwzględnych wskaźnika QHI w czasie badania, szczególnie w ciągu pierwszych trzech tygodni. Średnia wartość QHI spadła z 33,3% do 25,0% (p < 0,0001). W ciągu kolejnych trzech tygodni nie stwierdzono (dalszej poprawy końcowa wartość: 25,8%).
Rycina 2 pokazuje jednak, że wartości wskaźnika PBI poprawiły się zarówno w ciągu pierwszego, jak i drugiego etapu badania. Wartość średnia spadła z początkowych 25,0% do 14,6% po trzech tygodniach i 11,4% na koniec okresu badania. Średnia wartość indywidualnej poprawy wyniosła 9,4 punktów procentowych w czasie pierwszych trzech tygodni i 3,6 punktu w czasie kolejnych trzech tygodni (odpowiednio p < 0,0001 i p="0.019).

 

Ryc. 3. Porównanie statystyczne różnych

wskaźników (QHI, PBI) w różnych okresach

(badania U1-U3) według płci.

Grupy c, d i e poddano analizie w odniesieniu do wpływu płci. Rycina 3 przedstawia różnice między grupami prawie równymi pod względem liczebności (U1 i U2: 42 dziewczęta i 43 chłopców, U3: 43 dziewczęta i 43 chłopców), które zarysowały się w czasie niniejszego badania.
Jeśli chodzi o wskaźnik Quigleya i Heina, dalsze znaczne różnice między młodzieżą płci żeńskiej i męskiej ujawniły się w drugim stadium badania. Średni spadek QHI rzędu 10,2%, który nastąpił w ciągu pierwszych trzech tygodni wśród chłopców, nie różnił się znacząco od spadku o 6,6% wśród dziewcząt. W kolejnych trzech tygodniach jednak wartość QHI wzrosła ponownie o średnio 3,3%, podczas gdy wśród dziewcząt spadła o kolejne 3,3%. Co interesujące, po sześciu tygodniach wśród chłopców zaobserwowano dużą liczbę wartości wysokich.
W przeciwieństwie do QHI w pierwszych trzech tygodniach różnice między chłopcami a dziewczętami w odniesieniu do PBI były znaczne. Spadek o 12,4% wartości PBI u chłopców w pierwszym okresie badania jest znacznie wyższy niż spadek o 9,4% wśród dziewcząt (p = 0,015). Obie grupy jednak wykazują podobną poprawę w drugiej połowie badania (chłopcy = 1,1 %, dziewczęta = 3,1%).

Ryc. 4. Wyniki statystyczne (średnia zmian indywidualnych) wartości QHI i PBI

w odniesieniu do past stosowanych w różnych okresach (badania U1-U3).

Trzy grupy stosujące różne pasty do zębów (c, d i e) nie wykazały znacznie odmiennej korelacji płci (patrz wyżej), nie było więc potrzeby różnicowania chłopców i dziewcząt podczas wyszukiwania różnic grupowych. Jeśli chodzi o zmiany jednostkowe przez cały okres badania, grupy różniły się zarówno w wypadku wartości wskaźnika Quigleya i Heina (p = 0,0039), jak i wskaźnika krwawienia z brodawek dziąsłowych (p = 0,0256). Rycina 4 przedstawia średnią wartość poprawy w czasie pojedynczego etapu badania.
Ryciny te wymownie świadczą, iż stosowanie pasty Blend-a-med Complete Plus podczas całego okresu badania przyniosło największą poprawę zarówno, jeśli chodzi o wartości PBI, jak i QHI. W porównaniu z pozostałymi dwiema pastami średnia wartość QHI jest o 6,7% (p = 0,0007), a PBI o 12,5% (p = 0,0085) wyższa. Wyższość Blend-a-med Complete Plus w odniesieniu do wskaźnika PBI była widoczna już w ciągu pierwszych trzech tygodni stosowania (p = 0,0180), podczas gdy jej zalety w odniesieniu do QHI uwidoczniły się raczej w kolejnym okresie (p = 0,0009).
Aby zanalizować wpływ typu szkoły, dane na temat uczniów gimnazjum (grupa a) porównano z danymi dotyczącymi uczniów szkoły średniej (grupa b). Obu grupom udzielono identycznych zaleceń.

Ryc. 5. Zmiany QHI I PBI w odniesieniu

do stopnia wykształcenia (statusu społecznego)

populacji, której udzielono dodatkowych wskazówek

na temat higieny jamy ustnej.

Na początku badania można było zauważyć widoczne różnice między grupami (ryc. 5). U uczniów szkoły średniej stwierdzono zdecydowanie wyższy stopień powstawania płytki nazębnej (średnia wartość QHI = 33,3%) niż u uczniów gimnazjum (średnia wartość QHI = 28,3% (p = 0,457)), choć istniały również ogromne różnice między jednostkami. Jednakże różnice początkowe (5%) wyrównały się z biegiem badań do zaledwie 0,9% (p = 0,457) podczas badania końcowego (szkoła średnia: 23,3%, gimnazjum: 24,2%).
Podobne zmiany można było zaobserwować w przypadku wskaźnika PBI. Także tutaj początkowe wartości bezwzględne u uczniów szkoły średniej były wyższe niż u uczniów gimnazjum; podobnie było w odniesieniu do wskaźnika powstawania płytki nazębnej, różnice zasadniczo ulegały zatarciu do końca badania (spadek różnicy z 7,3% do 2,1%).

Ryc. 6. Poprawa wskaźników QHI i PBI

w odniesieniu do stopnia wykształcenia (statusu

społecznego) populacji, której udzielono

dodatkowych wskazówek na temat higieny jamy

ustnej.

Jeśli chodzi o zmiany jednostkowe (ryc. 6), największą poprawę wartości QHI uzyskano w ciągu pierwszych trzech tygodni. Poczynając od wyższych wartości wyjściowych, u uczniów szkoły średniej obserwowano wyższy stopień poprawy. Jednakże, uwzględniając cały okres badania z jego największymi spadkami wartości, średnia poprawy wśród uczniów szkoły średniej nie różniła się znacząco od średniej wśród uczniów gimnazjum (p = 0,057). Dotyczy to również poprawy wartości PBI (p = 0,204), co oznacza, że uczniowie obu typów szkół reagowali podobnie na zaoferowany im program zapobiegawczy.

 

 

Ryc. 7. Zmiany wskaźników QHl i PBI (dane

zbiorcze) w odniesieniu do różnych poziomów

wsparcia higieny jamy ustnej.

Aby dokonać oceny skuteczności udzielania dodatkowych wskazówek dotyczących higieny jamy ustnej,  grupę uczniów szkoły średniej (grupa c) porównano z grupą, której wskazówek udzielono tylko raz (grupa b). Rycina 7 przedstawia rozkład wartości bezwzględnych QHI i PBI w całym okresie badania. W żadnym okresie nie udało się ustalić znaczących różnic między obiema grupami.

 

 

 


 

Ryc. 8. Zmiany wskaźników QHl i PBI (dane

procentowe) w odniesieniu do różnych poziomów

wsparcia higieny jamy ustnej.

Nawet analizując jednostkową poprawę wartości QHI (ryc. 8), nie dostrzeżono żadnych znaczących różnic. Nieznacznie większą poprawę PBI rzędu 16,7% w grupie, której nie udzielono dodatkowych wskazówek w czasie pierwszego etapu badania, w porównaniu  z grupą, która takie wskazówki otrzymała (8,3%) (p = 0,047), można wyjaśnić wyższymi wartościami początkowymi. Przez cały okres nie zaobserwowano znaczącej rozbieżności między nimi (p = 0,487). Uzasadniony jest zatem wniosek, iż dodatkowo przekazane informacje nie prowadzą do uzyskania lepszych wyników.
 
Omówienie


Wyniki badania z Karlsruhe zasadniczo potwierdzają, iż higienę jamy ustnej badanej młodzieży można poprawić w krótkim czasie bez ponoszenia istotnych nakładów finansowych. Niezwykle znacząca średnia poprawa średniej wartości QHI z 33,3% do 25,0% w ciągu trzech tygodni szczotkowań nadzorowanych jest bardzo zachęcająca.
Mniej zachęcające jest to, iż poprawa ta nie utrzymała się na tym samym poziomie w kolejnych trzech tygodniach szczotkowań bez nadzoru - jest to, co prawda, zjawisko znane, mimo to warto zwrócić na nie uwagę (8). Średnia wartość QHI wśród młodzieży płci męskiej ponownie wzrosła w tym okresie, a u dziewcząt nastąpiła dalsza nieznaczna poprawa.
Podobne skutki można zaobserwować w odniesieniu do wartości PBI: spadek o ponad połowę (p < 0,0001) w ciągu sześciu tygodni, najbardziej widoczny w pierwszych trzech tygodniach (wśród chłopców nieco bardziej niż wśród dziewcząt: p = 0,015). W drugiej fazie badania jednak stopnie spadku się wyrównały. Zasadniczo (z wyjątkiem QHI po upływie trzech tygodni) u uczestniczek  badania wartości te były lepsze niezależnie od upływu czasu.
Można spekulować na temat przyczyn tego stanu. Przyczyną nie może być brak zdolności manualnych jednostek. Nikt nie ma z tym problemu, natomiast wszyscy potrzebują wskazówek (kontroli) lub atmosfery pewnego rodzaju współzawodnictwa: prowadzi to do krótkotrwałego zbliżenia wartości QHI u chłopców do wartości osiąganych przez dziewczęta w krótkim okresie niniejszego badania.
Względy takie nie odgrywają żadnej roli w przypadku nastolatek. Przejawiają one, niezależnie od tego, czy jest to genetycznie i (lub) rozwojowo czy też psychologicznie zdeterminowane, większą świadomość w zakresie higieny. Fakt ten, potwierdzony również w innych przeprowadzonych ostatnio badaniach, skłania do wniosku, że ich higiena jamy ustnej jest niezmiennie lepsza niż rówieśników płci męskiej (9, 10) Należy wziąć to pod uwagę przy opracowywaniu strategii profilaktyki grupowej.
Praktyczne znaczenie ma różny wpływ stosowanych past do zębów. Choć wszystkie trzy grupy uczestników badań były do siebie podobne pod względem typu szkoły (tylko uczniowie szkoły średniej), to w związku z poprawą średnich wartości różnic indywidualnych ujawniły się znaczące różnice wynikające z podziału według płci lub klinicznych wartości porównawczych (płytka nazębna oraz zapalenie). Lepsze wyniki pasty Blend-a-med Complete Plus w całym okresie badań w porównaniu z konkurencyjnymi produktami Elmex i Odol med3 są oczywiście związane ze specyficznym składem produktu. Ważną rolę może odgrywać charakter i stężenie środków ścierających (prowadzących do mniej lub bardziej skutecznego usunięcia płytki nazębnej), charakter i stężenie substancji antybakteryjnych, jak np. triklosan (stąd bardziej lub mniej skuteczne zahamowanie powstawania płytki nazębnej - odnosząc się do publikacji na temat profilaktyki zapalenia dziąseł, jest to kwestia raczej kontrowersyjna (11, 12, 13, 14) - lub charakteru i stężenia środków smakowych (powodujących większą lub mniejszą zgodność, na przykład czasu szczotkowania). Niemniej pewne ważne pytania dotyczące codziennych nawyków pozostają otwarte. Niejasne jest więc nadal, który z omawianych czynników ma największy wpływ na poprawę stanu zdrowia jamy ustnej, jeśli udokumentowane skutki trwają raczej dłużej niż krócej lub jeśli ich skuteczność jest ograniczona. Przynajmniej dane dla past Elmex i Odol med3 wskazują, iż poprawę wartości PBI w drugim etapie badania (bez jednoczesnego wzrostu wartości wskaźnika płytki nazębnej) można zasadniczo przypisać działaniu antybakteryjnemu danych produktów (15). Interpretacja danych dotyczących Blend-
-a-med Complete Plus wyraźnie wskazuje, iż pomimo stosunkowo wysokiego spadku ilości płytki nazębnej, to jeśli chodzi o stan zapalny dziąseł, w drugim etapie badania udało się osiągnąć tylko nieznaczną dodatkową poprawę - ustalenie, które można interpretować jako łączne ograniczone działanie antybakteryjne, znane w wypadku innych substancji antybakteryjnych stosowanych w higienie jamy ustnej, takich jak np. chlorheksydyna, fluorek cynawy lub olejki eteryczne (16, 17, 18). Hipotezy te można wyjaśnić jedynie w wyniku odpowiednich długoterminowych badań.
Wyniki dotyczące wpływu dodatkowych informacji i motywacji mają wartość praktyczną dla pedagogów i nauczycieli, ponieważ wolą oni przeprowadzać dodatkowe lekcje na temat zdrowego dla jamy ustnej odżywiania się („zdrowie jamy ustnej i żywienie powinno stanowić stały przedmiot nauczania”) (19) dla przedszkolaków lub uczniów, zamiast zaproponować im wykonywanie okresowych czynności związanych z higieną jamy ustnej (jak na przykład codzienne szczotkowanie zębów) w przedszkolach i szkołach - działania takie nie są uwzględniane w ich harmonogramach.
Wyniki naszych badań w odniesieniu do takiego nauczania nie były zachęcające: dwie dodatkowe lekcje teoretyczne w ramach profilaktyki grupowej dotyczące całej populacji objętej niniejszym badaniem (pociągnęłyby one za sobą znaczne nakłady osobowe, organizacyjne i finansowe) nie przynoszą dodatkowych korzyści - nawet krótkotrwałych!
Wydatków na takie działania można sobie zaoszczędzić. Ponadto „nie można było wykazać, iż edukacja dotycząca higieny jamy ustnej prowadzi do długotrwałego zmniejszenia próchnicy. Bez działania fluorków (co najmniej 50% spadku próchnicy w krajach uprzemysłowionych przypisuje się fluorkom), profilaktyka grupowa jest jedynie rozwiązaniem połowicznym (4). Nawet jeśli stosuje się programy zapobiegawcze obejmujące prawie identyczne zagadnienia i zakres, różnice nadal  ię utrzymują (…): „Różnic nie można wyjaśnić zmiennymi innymi niż narodowość” - stwierdza opracowanie porównujące stan jamy ustnej u nastolatków skandynawskich (3).
Co ciekawe, w przeciwieństwie do wielu innych badań, m.in. (2), nie udało nam się dopatrzyć żadnych różnic między warstwami społecznymi. Jednakże taka interpretacja naszych danych nie byłaby właściwa (poza stwierdzeniem faktu, iż rejestracja typu szkoły obejmuje jedynie część problemu rozwarstwienia społecznego).
Na początku niniejszych badań uczniowie gimnazjum mieli niższe wartości wskaźników PBI i QHl niż uczniowie szkoły średniej. W ciągu zaledwie trzech tygodni udało nam się wyrównać te wskaźniki w obu grupach. Dlatego opinii, iż różnice determinowane społecznie są silnie zakorzenione i można je zniwelować jedynie dzięki zintensyfikowanej profilaktyce indywidualnej (20) lub fluorkowaniu wody (21), nie można poprzeć wynikami naszych badań. Wręcz przeciwnie: w ciągu zaledwie trzech tygodni codziennego nadzorowanego szczotkowania zębów (bez wcześniejszych szczegółowych wskazówek co do techniki szczotkowania, czasu szczotkowania itd...) udało nam się osiągnąć porównywalne parametry higieny jamy ustnej u osób pochodzących z różnych warstw społecznych. Najważniejszej przyczyny różnic zaobserwowanych podczas pierwszego badania (związanych z grupą) można się doszukiwać jedynie w innej częstości (intensywności) domowej higieny jamy ustnej i (lub) stosowaniu określonej pasty do zębów (patrz wyżej). Skuteczna profilaktyka nie musi być kosztowna. Potwierdziły to ostatnie badania długofalowe (22). Konsekwencje stosowanych działań zapobiegawczych są oczywiste: dodatkowe jednostki lekcyjne z ogólnymi informacjami na temat higieny jamy ustnej, wymagające znaczących nakładów czasu i pieniędzy są w Niemczech niepotrzebne. Z reguły podstaw higieny jamy ustnej nauczono dzieci już w przedszkolach i szkołach podstawowych. Niezależnie od statusu społecznego nastolatków ważniejsze wydaje się więc stałe przekazywanie nowych bodźców za pomocą pewnych działań, np. okresowego nadzorowanego szczotkowania zębów, motywującego do większej dbałości o higienę jamy ustnej. Skorzysta na tym każdy, tak jednostka, jak i prawodawca. A co nie mniej ważne - zwiększą one skuteczność działań stomatologów i ich personelu na polu profilaktyki indywidualnej: zapobieganie zachowawcze i społeczne (4, 23) zostaną w mądry sposób zintegrowane ze sobą.


Piśmiennictwo

  1. Künkel A: Padagogische Aspekte oder wie man auch Kinder und Jugendliche mit hohem Kariesrisiko erreichen kann. In Bayerische Landesarbeitsgemeinschaft fur Zahngesundheit (Hrsg.): 20 Jahre LAGZ. Gesunde Zahne - Gesunde Kinder. Bayerische Landeszahnarztekammer Munchen 2003, 23-26.
  2. Schiffner U., Reich E.: Pravalenzen zu ausgewahlten klinischen Variablen bei den Jugendlichen (12 Jahre). In Institut der Deutschen Zahnarzte (Hrsg.): Dritte Deutsche MundgesundheitsstudiefDMS IIQ. Ergebnisse, Trends und Problemanalysen auf der Grundlage bevolkerungsreprasentativer Stichproben. Deutscher Arzte-Verlag Koln 1999, 201-230.
  3. Kallestal C. i wsp.: Caries preventive methods used for children and adolescents in Denmark, Iceland, Norway and Sweden. Community Dent. Oral Epidemiol., 1999, 27, 144-151.
  4. Magri F.: Was kann die Gruppenprophylaxe zur Erhaltung der Zahngesundheit leisten~~~ Oralprophylaxe,  2002, 24, 161-168.
  5. Splieth Ch., Nourallah A.W., Konig K.G.: Caries prevention programs for groups: out of fashion or up to date~~~ Clin. Oral Investig., 2004, 8, 6-10.
  6. Zimmer St., Seemann R., Bizhang M.: Einfluss der Individualprophylaxe auf die Mundhygiene von Kindern. Dtsch Zahnarztl Z., 1997 52 , 19-21.
  7. Cronbach L. J.: Coefficient alpha and internal structure of tests. Psychometrika, 1951, 16, 297-334.
  8. Twetman S. i wsp.:  Caries preventive effect of fluoride toothpaste: a systematic review. Acta Odontol. Scand., 2003, 61, 347-355.
  9. Addy M. i wsp.: The effect of toothbrushing frequency, toothbrushing hand, sex and social class on the incidence of plaque, gingivitis and pocketing in adolescents: a longitudinal cohort study. Community Dent. Health, 1990, 7, 237-247.
  10. Anonymus: So beugt Deutschland vor. Prophylaxe Impuls, 2004,  8, 179-180.
  11. Bruhn G. i wsp.: Effect of a toothpaste containing triclosan on dental plaque, gingivitis, and bleeding on probing - an investigation in periodontitis patients over 28 weeks. Clin. Oral Investig., 2002, 6, 124-127.
  12. Lang N.P. i wsp.: Experimental gingivitis studies: effects of triclosan and triclosan containing dentifrices in dental plaque and gingivitis in three week randomized controlled clinical trials. J. Clin. Dent., 2002, 13, 158-166.
  13. McClanahan S.F., Bartizek R.D.: Effects of triclosan/copolymer dentifrice on dental plaque and gingivitis in a 3-month randomized controlled clinical trial: influence of baseline gingivitis on observed efficacy. J. Clin. Dent., 2002, 13, 167-178.
  14. Owens J., Addy M., Faulkner J.: An 18-week home-use study comparing the oral hygiene and gingival health benefits of triclosan and fluoride toothpastes. J. Clin. Periodontol., 1997, 24, 626-631.
  15. Arweiler N.B. i wsp.:  Efficacy of an amine fluoride-triclosan mouthrinse as compared to the individual active ingredients. J. Clin. Periodontol., 2003, 30, 192-196.
  16. Baehni P.C., Takeuchi Y.: Anti-plaque agents in the prevention of biofilm-associated oral diseases. Oral Dis., 2003, 9, Suppl 1, 23-29.
  17. Santos A.: Evidence based control of plaque and gingivitis. J Clin Periodontol., 2003, 30, Suppl. 5, 13-16.
  18. Schiffner U.: Chemische Plaquekontrolle - Welche antibakteriellen Zusatze zu Zahnpasten und SpuTlosungen sind empfehlenswert. Dtsch Zahnarztl. Z., 2000, 55, 160-167.
  19. Nagel A.: Zahngesund durch die richtige Ernahrung. In Bayerische Landesarbeitsgemeinschaft fur Zahngesundheit (Hrsg.): 20 Jahre LAGZ. Gesunde Zahne - Gesunde Kinder. Bayerische Landeszahnarztekammer, München 2003, 27-30.
  20. Albandar J.M. i wsp.: Long-term effect of two preventive programs on the incidence of plaque and gingivitis in adolescents. J. Periodontol., 1994, 65, 605-610.
  21. Burt B.A.: Fluoridation and social equity. J. Public Health Dent., 2002, 62, 195-200.
  22. Hugoson A.  i wsp.:  The effect of different dental health programs on young adult individuals. A longitudinal evaluation of knowledge and behaviour including cost aspects. Swed. Dent. J., 2003, 27, 115-130.
  23. Einwag J.: Prophylaxe. In Einwag J. und K. Pieper (Hrsg.) Kinderzahnheilkunde. Urban und Fischer, München - Jena 2002, 77-120.